Przodkowie z Krakowa w Spisach Ludności

przodkowie z Krakowa
Krakowski rynek, 1899 rok.
Dnia 30 września 2021 r. zakończył się Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021. Pierwszy taki spis w niepodległej Polsce odbył się sto lat temu – 30 września 1921 r. Jednak Kraków może się pochwalić dłuższą tradycją…

Jakie spisy wyróżniamy i czym są?

Spisy powszechne jak wskazuje nazwa, dotyczyły całej ludności zamieszkującej na terytorium należącym do jednego państwa. Natomiast spisy ludności odwoływały się najczęściej do ludności mieszkającej na konkretnym obszarze. W przeciwieństwie do spisów powszechnych — spisy ludności nie miały wyłącznie charakteru statystycznego, zawierały bowiem konkretne dane dotyczące poszczególnych osób i ich rodzin.

przodkowie z Krakowa
Spis ludności województwa krakowskiego z lat 1790-1791 I Kraków - parafia Świętego Floriana (rejestr chrztów)

Historia Spisów Ludności i Spisów Powszechnych

Historia spisów powszechnych na ziemiach polskich ma długą tradycję i sięga aż do II połowy XVIII w. Spis ludności żydowskiej z 1765 r obejmował zasięgiem terytoria należące do Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w wyniku którego udało się ustalić, że ten obszar zamieszkiwało około 620 tysięcy Żydów. W 1789 r. na terenie Rzeczpospolitej odbył się drugi spis, który był następstwem postanowień Sejmu Czteroletniego. W przeciwieństwie do poprzedniego obejmował on swoim zasięgiem całą ludność kraju z wyjątkiem szlachty i duchowieństwa.

Kolejne spisy odbywały się już w innej “rzeczywistości historycznej’’. Polska (od 1795 r.) znajdowała się pod zaborami i wszelkie decyzje administracyjne w tym te dotyczące spisów uzależnione były od działań władz zaborczych. Niezależnie od spisów powszechnych przeprowadzane w tym czasie były również spisy ludności, które obejmowały swoim zasięgiem mniejsze terytoria stanowiące najczęściej obszar danego województwa lub miasta.

Spis ludności województwa krakowskiego 1790-1792

W latach 1790-1792 swoją działalność rozpoczęła powołana na mocy konstytucji sejmowej z dnia 15 grudnia 1789 r. Komisja Porządkowa Cywilno-Wojskowa Województwa Krakowskiego. Jednym z podstawowych celów jej działalności miało być przeprowadzenie spisu ludności całego ówczesnego województwa krakowskiego. Dane ze spisu miały służyć komisji wyłącznie do celów ewidencji ludności. W rolę komisarzy spisowych wcielili się w proboszczowie parafii rzymskokatolickich, a w przypadku ludności innych wyznań wyznaczeni do tego zostali pracownicy magistratu, właściciele wsi lub ich dziedzice.

W mieście Krakowie spis objął swoim zasięgiem 10 parafii rzymskokatolickich (Bożego Ciała, Świętego Floriana, Świętej Anny, Świętego Krzyża, Najświętszej Marii Panny, Świętego Mikołaja, Świętego Szczepana, Wszystkich Świętych, „na Zamku” oraz „na Zwierzyńcu”). Osobno prowadzony był rejestr dla ludności żydowskiej. Spis dla każdej z wymienionych parafii ułożony był według ściśle określonego schematu.

Jakie są elementy spisu?

Jego pierwszym elementem był kościelny rejestr metryk chrztów, ślubów i pogrzebów w roku, dla którego był prowadzony. Na kolejnej karcie znajdował się właściwy wykaz zwany „Rejestrem ludności chrześcijan …” , który składał się z następujących informacji: nazwa miejscowości (w przypadku miasta Krakowa — parafii), numer domu, zawód, imię i nazwisko mężczyzny, stan cywilny, wiek, imię kobiety, która w okresie staropolskim nazywana była „białogłową”, imiona dzieci oraz imiona i nazwiska pozostałych mieszkańców (w przypadku gdy w danym domu nie mieszkała rodzina, poszczególne osoby wymienione były z imienia i nazwiska począwszy od osoby głównej — najczęściej właściciela domu lub mieszkańca legitymującego się najwyższym statusem społecznym). Na ostatniej karcie spisu umieszczono sumaryczne zestawienie liczby osób zamieszkujących na terenie danej parafii.

Przykładowy arkusz spisu ludności miasta Krakowa z 1850 roku

Spis ludności miasta Krakowa 1850 r.

Na kolejny spis mieszkańcy Krakowa musieli czekać aż do połowy XIX wieku. Spis ludności miasta Krakowa z 1850 r. był sporządzony w dwóch językach: polskim i niemieckim. Miasto dzieliło się wówczas na jedenaście dzielnic według numerów rzymskich oraz cztery dzielnice posiadające określone nazwy (Krowodrza, Nowa Wieś, Łobzów oraz występujące łącznie Grzegórzki i Piaski). Do każdej dzielnicy przypisane były konkretne numery domów. Nowością było pojawienie się indeksów zawierających nazwiska osób wraz z przyporządkowanym numerem domu oraz przynależnością do danej dzielnicy. Od tej pory każdy kolejny spis zawierał taki indeks (potrzeba ta była związana wraz z rosnącą liczbą mieszkańców). Sam arkusz spisowy składał się z następujących informacji: numer domu, numer mieszkania, imię i nazwisko właściciela domu, imiona i nazwiska mieszkańców, data urodzenia oraz status kwalifikacji do służby wojskowej. W części arkuszy spisowych zostały również zamieszczone informacje o sierotach, które zamieszkiwały pod jednym adresem z właścicielami domów.

Kolejny spis ludności miasta Krakowa 1857 r.

Kolejny spis ludności miasta Krakowa odbył się w 1857 r. Kraków dzielił się wówczas na dziesięć dzielnic. Indeks zawierał osobny rejestr dla ludności chrześcijańskiej i izraelickiej. Arkusz był bardzo podobny do poprzedniego z tym że pojawiła się w nim informacja dotycząca wyznania.
przodkowie z Krakowa
Przykładowy arkusz spisu ludności miasta Krakowa z 1870 roku

Trzeci spis ludności miasta Krakowa 1870 r.

W 1870 r. odbył się trzeci spis ludności miasta Krakowa. Liczba dzielnic Krakowa, które objął spis uległa zmniejszeniu do 8. Znacznie wzrosła natomiast liczba domów. Formularz był prowadzony w języku polskim oraz rosyjskim i składał się z dwóch części. Na pierwszej karcie znajdował się tzw. „spis bydła’’ oraz oznaczenie dzielnicy i numeru domu. Druga karta zawierała dane dotyczące mieszkańców według następującej kolejności: numer porządkowy, imię, nazwisko, płeć, rok urodzenia, religia, stan familii, powołanie lub zatrudnienie, miejsce urodzenia, przynależność, informacja czy dana osoba była obecna podczas dokonywania spisu oraz uwagi.

Kolejne spisy ludności miasta Krakowa co 10 lat

Od tej pory każdy kolejny spis odbywał się co 10 lat aż do 1910 r. Ostatni spis ludności miasta Krakowa został przeprowadzony w 1921 r. Począwszy od 1890 r., w każdym kolejnym spisie umieszczane były dodatkowe informację pozwalające określić, pod jakim adresem zameldowani byli mieszkańcy. Pojawiły się nazwy ulic. W ten sposób można było ustalić nie tylko dokładne miejsce zamieszkania danej rodziny, ale też jej przynależność do konkretnej parafii. Indeksy do spisów z lat 1900-1921 zawierały informacje o wszystkich osobach zamieszkujących pod jednym adresem. Było to duże ułatwienie, gdyż w ten sposób poszukując konkretnego nazwiska, nie było potrzeby zaglądania do treści wpisu a jedynie zweryfikować czy mamy do czynienia z poszukiwaną osobą na podstawie informacji zawartych w indeksie.

Gdzie znajdują się spisy?

Spisy ludności miasta Krakowa z lat: 1850, 1857, 1870, 1880, 1890, 1900, 1901 i 1921 przechowywane są w Archiwum Narodowym w Krakowie. Większość zbiorów posiada kopię cyfrowe i jest dostępna online na stronie: www.szukajwarchiwach.gov.pl. Wyjątek stanowi Spis ludności z 1857 (dostępne online są tylko dwa spośród 20 tomów) oraz Spis ludności z 1921 r. (kopię cyfrowe nie zostały udostępnione online). Poszukując informacji o przodkach mieszkających w Krakowie w XVIII w. mamy więc do czynienia z „ogromną bazą” dokumentów, której pozazdrościć może niemal każde inne miasto w Polsce.
Więcej o bazach online, gdzie można znaleźć informacje o przodkach w naszym webinarze: